Polska literatura współczesna 290-LI3-2PLW

Istnieją co najmniej dwie tradycyjne osie, użyteczne przy opisywaniu jeśli nie literatury w ogóle, to na pewno poezji. Pierwsza z nich, pozioma, często pokrywająca się z osią czasu, chociaż wolna od koniecznego z nią związku, rozciąga się między tym, co awangardowe i tym, co daje się nazwać literacką ariergardą. Ariergarda to termin przede wszystkim wojskowy. Dlatego pozostając przy paradoksalnie tradycyjnej awangardzie, lepiej szukać jej antytetycznego odpowiednika w okolicach literackiego konserwatyzmu lub, najlepiej, opodal literackiej, wywołanej już tradycji. Z jednej strony to, co awangardowe, a z drugiej to, co tradycyjne, zachowawcze, konserwatywne albo, jeśli określenia mają być nacechowane pejoratywnie, archaiczne czy anachroniczne.
Sześcian dysponuje podstawą dolną i podstawą górną, co ma znaczenie wówczas, gdy traktujemy go jako narzędzie odpowiednie do mówienia o hierarchii w literaturze, a więc także w poezji. Podstawie dolnej odpowiada licznie reprezentowana poezja o wartości istotnie mniejszej niż liryka twórców najwybitniejszych, przypisanych podstawie górnej. Oś pozioma, rozpięta między tradycją i awangardą, w naturalny sposób powinna być przypisana bokom sześcianu znajdującym się z jego prawej (awangarda) i lewej (tradycja) strony. Żeby to dostrzec, wystarczy wyobrazić sobie sześcian zwrócony do obserwatora bokiem wyznaczającym oś, o której dotąd nie wspominałem. Oś o znaczeniu wyjątkowym, ponieważ zarówno napięcie między awangardowością i literacką tradycją, a już na pewno oś ustalającą hierarchię, łatwo jest zakwestionować. Nie jest do tego potrzebna ani homogenizacja, ani nawet dekonstrukcja. Wystarczy w tym, co uznawane za nowe odnaleźć ślady literackiej przeszłości, by awangardowość została rozpoznana jako część tradycji. Wystarczy upomnieć się o niedocenionych, młodych twórców, proponujących jeśli nie nowe poetyki, to przynajmniej nowe poetyckie rozwiązania (awangardowe?), wystarczy dostrzec w nich przyszłość poezji, jej dwuznacznie futurystyczny szczyt, by hierarchia traciła na znaczeniu. Mówiąc wprost, zarówno opisywana dotąd oś pozioma („progresywna”?), jak i oś pionowa (hierarchiczna) mogą zostać uznane za nierzeczywiste, wręcz nieistniejące, a nawet fantazmatyczne, reaktywowane wyłącznie w użytkowych celach historycznoliterackich. Ich po prostu może nie być, ale drugą oś poziomą, dotąd nieopisywaną, wyeliminować najtrudniej, ponieważ dotyczy ona napięcia decydującego o aktualnym stanie polskiej poezji. Wskazuje źródło jej synchronicznej tożsamości i najbardziej prawdopodobnego, społecznego zainteresowania. Ta oś mówi o tu i teraz polskiej liryki. Dzięki niej sześcian nie grzęźnie w nadmiarze złych wierszy, wypełniających jego podstawę dolną.
Pozostaje przyporządkować bokom sześcianu i związanym z nimi osiom konkretne teksty poetyckie i firmujące je nazwiska, które powinny ułożyć się w konstelację jeśli nie grup czy poetyk, to przynajmniej tendencji istotnych dla poezji polskiej XXI wieku.
Oś pionowa. Jej szczyt to: Szymborska, Miłosz, Różewicz, Herbert i Twardowski.
Oś pozioma temporalna to przede wszystkim awangarda, czyli Szczepan Kopyt i towarzysze.
Oś pozioma aktualna to równowaga między prywatnością (zaangażowaną) Świetlickiego i zaangażowaniem (narodowo-katolickim) Wencla.
Czy wnętrze sześcianu to miejsce poezji "Toposu"?

Istnieją co najmniej dwie tradycyjne osie, użyteczne przy opisywaniu jeśli nie literatury w ogóle, to na pewno poezji. Pierwsza z nich, pozioma, często pokrywająca się z osią czasu, chociaż wolna od koniecznego z nią związku, rozciąga się między tym, co awangardowe i tym, co daje się nazwać literacką ariergardą. Ariergarda to termin przede wszystkim wojskowy. Dlatego pozostając przy paradoksalnie tradycyjnej awangardzie, lepiej szukać jej antytetycznego odpowiednika w okolicach literackiego konserwatyzmu lub, najlepiej, opodal literackiej, wywołanej już tradycji. Z jednej strony to, co awangardowe, a z drugiej to, co tradycyjne, zachowawcze, konserwatywne albo, jeśli określenia mają być nacechowane pejoratywnie, archaiczne czy anachroniczne.
Sześcian dysponuje podstawą dolną i podstawą górną, co ma znaczenie wówczas, gdy traktujemy go jako narzędzie odpowiednie do mówienia o hierarchii w literaturze, a więc także w poezji. Podstawie dolnej odpowiada licznie reprezentowana poezja o wartości istotnie mniejszej niż liryka twórców najwybitniejszych, przypisanych podstawie górnej. Oś pozioma, rozpięta między tradycją i awangardą, w naturalny sposób powinna być przypisana bokom sześcianu znajdującym się z jego prawej (awangarda) i lewej (tradycja) strony. Żeby to dostrzec, wystarczy wyobrazić sobie sześcian zwrócony do obserwatora bokiem wyznaczającym oś, o której dotąd nie wspominałem. Oś o znaczeniu wyjątkowym, ponieważ zarówno napięcie między awangardowością i literacką tradycją, a już na pewno oś ustalającą hierarchię, łatwo jest zakwestionować. Nie jest do tego potrzebna ani homogenizacja, ani nawet dekonstrukcja. Wystarczy w tym, co uznawane za nowe odnaleźć ślady literackiej przeszłości, by awangardowość została rozpoznana jako część tradycji. Wystarczy upomnieć się o niedocenionych, młodych twórców, proponujących jeśli nie nowe poetyki, to przynajmniej nowe poetyckie rozwiązania (awangardowe?), wystarczy dostrzec w nich przyszłość poezji, jej dwuznacznie futurystyczny szczyt, by hierarchia traciła na znaczeniu. Mówiąc wprost, zarówno opisywana dotąd oś pozioma („progresywna”?), jak i oś pionowa (hierarchiczna) mogą zostać uznane za nierzeczywiste, wręcz nieistniejące, a nawet fantazmatyczne, reaktywowane wyłącznie w użytkowych celach historycznoliterackich. Ich po prostu może nie być, ale drugą oś poziomą, dotąd nieopisywaną, wyeliminować najtrudniej, ponieważ dotyczy ona napięcia decydującego o aktualnym stanie polskiej poezji. Wskazuje źródło jej synchronicznej tożsamości i najbardziej prawdopodobnego, społecznego zainteresowania. Ta oś mówi o tu i teraz polskiej liryki. Dzięki niej sześcian nie grzęźnie w nadmiarze złych wierszy, wypełniających jego podstawę dolną.
Pozostaje przyporządkować bokom sześcianu i związanym z nimi osiom konkretne teksty poetyckie i firmujące je nazwiska, które powinny ułożyć się w konstelację jeśli nie grup czy poetyk, to przynajmniej tendencji istotnych dla poezji polskiej XXI wieku.
Oś pionowa. Jej szczyt to: Szymborska, Miłosz, Różewicz, Herbert i Twardowski.
Oś pozioma temporalna to przede wszystkim awangarda, czyli Szczepan Kopyt i towarzysze.
Oś pozioma aktualna to równowaga między prywatnością (zaangażowaną) Świetlickiego i zaangażowaniem (narodowo-katolickim) Wencla.
Czy wnętrze sześcianu to miejsce poezji "Toposu"?

A. Nasiłowska, Historia literatury polskiej, wyd. 2, Warszawa 2022.
A. Nasiłowska, Literatura okresu przejściowego. 1975-1996. Warszawa 2006.
M. Dąbrowski, Literatura polska 1945-1995, Warszawa 1997.
S. Stabro, Literatura polska 1944-2000 w zarysie, Kraków 2002.
M. Stala, Druga strona. Notatki o poezji współczesnej, Kraków 1997.
P. Czapliński, P. Śliwiński, Literatura polska 1976-1998. Przewodnik po prozie i poezji, Kraków 1999.
P. Czapliński, M. Leciński, E. Szybowicz, B. Warkocki, Kalendarium życia literackiego 1976-2000, Kraków 2003.
A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu. Warszawa 2006.

W. Szymborska, Tutaj
Cz. Miłosz, Druga przestrzeń
T. Różewicz, Matka odchodzi
Z. Herbert, Epilog burzy
J. Twardowski, Nadzieja, miłość, spisane pacierze
Sz. Kopyt, Uderzenie
M. Świetlicki, Sierotka
W. Wencel, Mnemosyne
Konstelacja Toposu. Antologia poezji, wybór i układ treści P. Dakowicz, W. Kudyba, posł. J. Ławski, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu – Redakcja „Toposu”, Sopot 2015.

A. Nasiłowska, Historia literatury polskiej, wyd. 2, Warszawa 2022.
A. Nasiłowska, Literatura okresu przejściowego. 1975-1996. Warszawa 2006.
M. Dąbrowski, Literatura polska 1945-1995, Warszawa 1997.
S. Stabro, Literatura polska 1944-2000 w zarysie, Kraków 2002.
M. Stala, Druga strona. Notatki o poezji współczesnej, Kraków 1997.
P. Czapliński, P. Śliwiński, Literatura polska 1976-1998. Przewodnik po prozie i poezji, Kraków 1999.
P. Czapliński, M. Leciński, E. Szybowicz, B. Warkocki, Kalendarium życia literackiego 1976-2000, Kraków 2003.
A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu. Warszawa 2006.

W. Szymborska, Tutaj
Cz. Miłosz, Druga przestrzeń
T. Różewicz, Matka odchodzi
Z. Herbert, Epilog burzy
J. Twardowski, Nadzieja, miłość, spisane pacierze
Sz. Kopyt, Uderzenie
M. Świetlicki, Sierotka
W. Wencel, Mnemosyne
Konstelacja Toposu. Antologia poezji, wybór i układ treści P. Dakowicz, W. Kudyba, posł. J. Ławski, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu – Redakcja „Toposu”, Sopot 2015.