Zagrożenia wywiadowcze dla wschodniej flanki NATO ze strony Rosji (FR) i Białorusi (RB) 490-MS1-2PF18

Zakres przedmiotu obejmuje zarówno klasyczne formy szpiegostwa, jak i nowsze modele aktywności operacyjnej: rekrutację zdalną przez komunikatory internetowe, wykorzystanie wykonawców zastępczych, działania agentury proxy, cyber proxy, aktów sabotażu i dywersji, operacji wpływu, dezinformacji, presji wobec diaspor oraz zagrożeń dla infrastruktury krytycznej i logistyki wojskowej.
Program zajęć opiera się na publicznie dostępnych komunikatach ABW i Prokuratury Krajowej, wybranych orzeczeniach sądowych, dokumentach NATO, analizach instytucji Unii Europejskiej oraz raportach służb bezpieczeństwa państw regionu, w tym BIS, KAPO, VSD/AOTD, SUPO, Säpo i PST. Raporty oraz komunikaty są analizowane krytycznie, z rozróżnieniem między informacją instytucjonalną, etapem postępowania przygotowawczego, zarzutem, aktem oskarżenia i prawomocnym wyrokiem.
Cele przedmiotu
Cel główny
Celem przedmiotu jest przekazanie studentom uporządkowanej wiedzy na temat zagrożeń wywiadowczych ze strony Federacji Rosyjskiej i Republiki Białorusi wobec państw wschodniej flanki NATO oraz rozwinięcie umiejętności analizy publicznie dostępnych materiałów dotyczących szpiegostwa, sabotażu, dywersji, działań proxy, cyberzagrożeń i operacji wpływu.
Cele szczegółowe
Zapoznanie studentów z podstawową terminologią wywiadowczą, kontrwywiadowczą i bezpieczeństwa państwa.
Przedstawienie celów, instrumentów i metod rosyjskich oraz białoruskich służb specjalnych wobec Polski i państw NATO.
Wyjaśnienie różnic między klasycznym szpiegostwem, działalnością agenturalną, agenturą proxy, cyber proxy oraz wykonawcami jednorazowymi.
Omówienie mechanizmów rekrutacji zdalnej, w tym wykorzystania Telegramu, mediów społecznościowych, komunikatorów, środowisk przestępczych i płatności w kryptowalutach.
Przedstawienie zagrożeń wobec infrastruktury krytycznej, transportu, obiektów wojskowych, obiektów cywilnych oraz systemów logistycznych wspierających Ukrainę.
Rozwijanie umiejętności krytycznej analizy komunikatów ABW i Prokuratury Krajowej.
Wprowadzenie do porównawczej analizy raportów służb specjalnych państw wschodniej i północnej flanki NATO.
Kształtowanie świadomości roli odporności społecznej, ochrony informacji i odpowiedzialnej komunikacji w ograniczaniu zagrożeń hybrydowych.
Treści programowe:
1 Wschodnia flanka NATO jako środowisko zagrożeń wywiadowczych Pojęcie wschodniej flanki NATO; znaczenie Polski, państw bałtyckich, Finlandii i Rumunii; rola granicy z Białorusią, Obwodu Królewieckiego, regionu Morza Bałtyckiego oraz korytarza suwalskiego; ewolucja zagrożeń po 2014 i 2022 r.
2 Rosja i Białoruś w systemie zagrożeń dla NATO Cele strategiczne Federacji Rosyjskiej; instrumenty presji poniżej progu wojny; rola Republiki Białorusi; relacje Moskwa–Mińsk; Białoruś jako zaplecze polityczne, wojskowe, logistyczne i wywiadowcze Rosji.
3 Wywiad, kontrwywiad i szpiegostwo: Podstawowe definicje; wywiad cywilny, wojskowy, elektroniczny i cyfrowy; kontrwywiad; agentura; oficer prowadzący; przykrycie; werbunek; pozyskiwanie i przekazywanie informacji; klasyczne zagrożenia szpiegowskie.
4 Rosyjska wojna hybrydowa i aktywność poniżej progu konfliktu: Działania w „szarej strefie”; połączenie instrumentów militarnych, wywiadowczych, ekonomicznych, migracyjnych, informacyjnych i cybernetycznych; pojęcie wojny hybrydowej; znaczenie presji psychologicznej i destabilizacji społecznej.
5 Agentura proxy jako narzędzie działań wywiadowczych: Definicja agentury proxy; sponsor państwowy; wykonawca zastępczy; pośrednik; bufor operacyjny; wiarygodne zaprzeczenie; asymetria informacyjna; ograniczona kontrola nad wykonawcą; porównanie z klasycznym modelem agenturalnym.
6 Cyber proxy i infrastruktura cyfrowa: Cyber proxy; wykorzystanie cyberprzestępców, botnetów, haktywistów i prywatnej infrastruktury teleinformatycznej; SIM-boxy; anonimizacja; sieci komunikacji; kanały płatności; cyberprzestrzeń jako domena rekrutacji i prowadzenia operacji.
7 Rekrutacja i motywacja wykonawców zastępczych: Rekrutacja przez Telegram, komunikatory, media społecznościowe i środowiska gamingowe; profil wykonawców; motywacja finansowa i pozafinansowa; kryptowaluty; wykonawcy jednorazowi; problem świadomości prawnej i operacyjnej osoby wykonującej zadanie.
8 Rozpoznanie infrastruktury krytycznej i potencjału wojskowego: Obiekty wojskowe, lotniska, porty, infrastruktura kolejowa, energetyczna, telekomunikacyjna i transportowa; rozpoznanie tras przewozu pomocy dla Ukrainy; dokumentowanie obiektów; ryzyko wykorzystania danych rozpoznawczych w kolejnych fazach operacji.
9 Sabotaż, dywersja i działania o charakterze terrorystycznym: Podpalenia, przygotowanie aktów dywersyjnych, ataki na magazyny i obiekty handlowe, zakłócanie transportu, rozpoznanie infrastruktury kolejowej, przesyłki z materiałami wybuchowymi lub zapalającymi; cele materialne, psychologiczne i polityczne.
10 Agentura proxy w komunikatach ABW: Analiza komunikatów ABW dotyczących rosyjskiej aktywności dywersyjnej, rekrutacji przez komunikatory, wykorzystywania kryptowalut, rozpoznania infrastruktury, aktów sabotażu i propagandy; język instytucjonalny ABW; możliwości i ograniczenia źródła.
11 Perspektywa Prokuratury Krajowej i prawo karne: Art. 130 k.k. i przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej; działalność na rzecz obcego wywiadu; dywersja i sabotaż; przestępczość zorganizowana; czyny o charakterze terrorystycznym; znaczenie etapu procesowego w interpretacji komunikatów.
12 Dezinformacja, propaganda i operacje wpływu: Działania propagandowe i dezinformacyjne; wzmacnianie polaryzacji społecznej; instrumentalizacja napięć narodowościowych; operacje wobec diaspor; działania przeciw rosyjskiej i białoruskiej opozycji; kampanie wpływu w przestrzeni cyfrowej.
13 Odporność państwa i ochrona infrastruktury krytycznej: Ochrona infrastruktury krytycznej; współpraca służb, administracji, samorządów i podmiotów prywatnych; bezpieczeństwo transportu i logistyki; ochrona informacji; odporność społeczna, informacyjna, organizacyjna i cybernetyczna.
14 Perspektywa porównawcza: służby państw NATO: Raporty BIS, KAPO, VSD/AOTD, SUPO, Säpo i PST; czescy „agenci Telegramu”; estoński „sabotaż symboliczny”; szwedzcy „disposable agents”; litewskie ujęcie Białorusi jako państwa proxy; nordyckie koncepcje cyber proxy.
15 Warsztat analityczny i synteza: Analiza studium przypadku; opracowanie modelu: sponsor – pośrednik – wykonawca – cel – narzędzie – kanał komunikacji – finansowanie – efekt; prezentacja wyników; powtórzenie materiału i omówienie wymogów zaliczenia.

Rodzaj przedmiotu

fakultatywne

Koordynatorzy przedmiotu

Anna Grabowska-Siwiec

Efekty kształcenia

Wiedza
Po zakończeniu przedmiotu student:
1. zna podstawowe pojęcia związane z wywiadem, kontrwywiadem, szpiegostwem, dywersją, sabotażem, dezinformacją, operacjami wpływu oraz cyberzagrożeniami;
2. rozumie znaczenie wschodniej flanki NATO w europejskim systemie bezpieczeństwa;
3. zna podstawowe cele i instrumenty rosyjskiej oraz białoruskiej aktywności wywiadowczej wobec Polski i państw NATO;
4. rozróżnia klasyczną agenturę od agentury proxy i cyber proxy;
5. zna podstawowe modele rekrutacji wykonawców zastępczych oraz mechanizmy ich finansowania i komunikacji;
6. rozumie związek między wywiadem, działalnością dywersyjną, przestępczością zorganizowaną, terroryzmem i operacjami informacyjnymi;
7. zna rolę infrastruktury krytycznej, logistyki wojskowej i transportu w systemie odporności państwa.
Umiejętności
Po zakończeniu przedmiotu student:
1. analizuje publicznie dostępne komunikaty i raporty dotyczące zagrożeń wywiadowczych;
2. potrafi wyodrębnić w analizowanym przypadku sponsora, wykonawcę, cel, metodę, kanał komunikacji, motywację i skutek działania;
3. rozpoznaje cechy charakterystyczne modelu agentury proxy;
4. porównuje sposób opisu zagrożeń przez ABW, Prokuraturę Krajową oraz służby państw partnerskich;
5. ocenia ograniczenia materiałów źródłowych, w tym różnicę między podejrzeniem, zarzutem, aktem oskarżenia a prawomocnym wyrokiem;
6. formułuje krótką, uargumentowaną notę analityczną na podstawie źródeł otwartych;
7. przedstawia wnioski w sposób uporządkowany, krytyczny i zgodny z zasadami rzetelności akademickiej.
Kompetencje społeczne
Po zakończeniu przedmiotu student:
1. rozumie potrzebę odpowiedzialnego korzystania z informacji dotyczących bezpieczeństwa państwa;
2. potrafi rozmawiać o zagrożeniach wywiadowczych bez stygmatyzowania określonych grup narodowych, etnicznych, migracyjnych lub społecznych;
3. dostrzega znaczenie odporności społecznej na dezinformację, werbunek i manipulację;
4. jest gotów do krytycznej oceny informacji medialnych oraz przekazów instytucjonalnych;
5. rozumie znaczenie współpracy instytucji państwowych, organizacji międzynarodowych, przedsiębiorstw i obywateli w ochronie bezpieczeństwa państwa.

Kryteria oceniania

METODY DYDAKTYCZNE
1. wykład problemowy;
2. konwersatorium;
3. analiza dokumentów instytucjonalnych;
4. analiza porównawcza raportów służb specjalnych;
5. praca z komunikatami ABW i Prokuratury Krajowej;
6. studium przypadku;
7. analiza źródeł otwartych;
8. dyskusja moderowana;
9. praca w małych zespołach;
10. krótkie prezentacje studenckie;
11. przygotowanie noty analitycznej.
W toku zajęć stosowana będzie zasada krytyki źródłowej. Studenci będą rozróżniać materiał informacyjny, komunikat instytucjonalny, informację o zatrzymaniu, postawieniu zarzutów, akcie oskarżenia, wyroku nieprawomocnym i prawomocnym rozstrzygnięciu sądowym.
Struktura kryteriów oceniania

Zaliczenie przedmiotu
Warunkiem uzyskania zaliczenia jest:
1. obecność i aktywny udział w zajęciach;
2. przygotowanie dwóch krótkich zadań analitycznych;
3. udział w projekcie zespołowym;
4. przygotowanie indywidualnej noty analitycznej;

Składowe oceny
1. Aktywność na zajęciach - Merytoryczny udział w dyskusji, przygotowanie do analizy źródeł, poprawne posługiwanie się terminologią 25%
2. Dwa zadania analityczne: Krótkie analizy komunikatu ABW, PK lub raportu służby partnerskiej 35%
3. Projekt zespołowy: Prezentacja studium przypadku dotyczącego wybranego zagrożenia dla państwa wschodniej flanki NATO 25%
4. obecność na zajęciach - 15%

Indywidualna nota analityczna
Student przygotowuje notę analityczną o objętości 1 500–2 000 słów, opartą na co najmniej pięciu źródłach, w tym:
- minimum jednym komunikacie ABW albo Prokuratury Krajowej;
- minimum jednym raporcie służby państwa partnerskiego, dokumencie NATO albo dokumencie instytucji Unii Europejskiej;
- minimum jednej publikacji naukowej lub analitycznej.
Temat pracy powinien dotyczyć jednego z zagadnień omawianych na zajęciach, np. agentury proxy, rekrutacji przez komunikatory, ochrony infrastruktury krytycznej, działań sabotażowych, cyber proxy, dezinformacji, aktywności wobec diaspor lub porównania modeli reagowania państw NATO.

Literatura

Literatura podstawowa
1. Grabowska-Siwiec, Anna, „Threats to Poland and NATO Member States Posed by Proxy Agent Networks”, Myśl Strategiczna 2026, t. 5, nr 1, s. 11–25, https://www.myslstrategiczna.pl/pdf-222224-140073?filename=Threats-to-Poland-and-NAT.pdf
2. Grabowska-Siwiec, Anna, Kontrwywiad a władza. Od Departamentu II MSW do Zarządu Kontrwywiadu UOP, Warszawa: Wydawnictwo FMC, 2025.
3. Grabowska-Siwiec, Anna, „Informacja kontrwywiadu RP jako element zasilający polityczny proces decyzyjny”, Świat Idei i Polityki 2024, nr 23, z. 1, s. 178–195, DOI: 10.34767/SIIP.2024.01.09.
4. Grabowska-Siwiec, Anna, „Wykorzystanie służb wywiadowczych w konfliktach na progu wojny”, w: B. Baszczak, Ł. Kominek (red.), Konceptualizacja bezpieczeństwa kryminologicznego, Warszawa: Grupa Wydawnicza FNCE, 2024.
5. Hoc, Stanisław, „Szpiegostwo w znowelizowanym Kodeksie karnym”, Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego 2023, nr 67, s. 119–143, DOI: 10.19195/2084-5065.67.8.
6. Hoc, Stanisław, „Siatki szpiegowskie w kontekście art. 130 k.k.”, w: M. Rogalski, J. Kosonoga, J. A. Dąbrowski (red.), Prawo karne na przełomie wieków. Księga jubileuszowa Profesora Ryszarda A. Stefańskiego, Warszawa: Wolters Kluwer, 2025.
7. Chlebowicz, Piotr, Kierznowski, Wojciech, „Nowe ujęcie znamion dywersji i sabotażu w przestępstwie szpiegostwa — art. 130 § 7 Kodeksu karnego”, Prawo w Działaniu 2026, nr 66, s. 46–60.
8. Burczaniuk, Piotr, „Przestępstwo szpiegostwa po nowemu, czyli w świetle nowelizacji Kodeksu karnego z 7 sierpnia 2023 roku”, Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego 2024, nr 30, s. 49–78, DOI: 10.4467/20801335PBW.24.002.19604.
9. Juchacz, Wiesław, „Przestępstwo szpiegostwa na szkodę Rzeczypospolitej Polskiej”, Miscellanea Historico-Iuridica 2019, t. 18, nr 2, s. 47–52.
10. Darczewska, Jolanta, Zawładnąć umysłami i urządzić świat. Rosyjska strategia dywersji i dezinformacji, Warszawa: Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, 2024.
11. Darczewska, Jolanta; Żochowski, Piotr, Środki aktywne. Rosyjski towar eksportowy, Warszawa: Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, 2017.
12. Darczewska, Jolanta, „Środki aktywne jako rosyjska agresja hybrydowa w retrospekcji. Wybrane problemy”, Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego 2018, s. 40–67.
13. Marek, Michał, Operacja Ukraina. Kampanie dezinformacyjne, narracje, sposoby działania rosyjskich ośrodków propagandowych przeciwko państwu ukraińskiemu w okresie 2013–2019, Warszawa: Difin, 2020.
14. Goleski, Wojciech; Zimny, Dominik, „Przygotowanie państwa na zagrożenia hybrydowe — konieczność natychmiastowych działań”, Kontrola Państwowa 2024, t. 69, nr 5, s. 18–37, DOI: 10.53122/ISSN.0452-5027/2024.1.29.
15. Baraniuk, Kamil; Marszałek, Piotr, „Możliwości wykorzystania modeli analitycznych Cyber Threat Intelligence w badaniach operacji informacyjnych i operacji wpływu”, Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego 2024, nr 31, s. 13–55, DOI: 10.4467/20801335PBW.24.017.20794. Dostęp: numer 31 „Przeglądu Bezpieczeństwa Wewnętrznego”.
16. Bryjka, Filip, „Rosyjskie działania dywersyjne wobec państw NATO”, Biuletyn PISM 2024, nr 112(2922).
17. Nyzio, Arkadiusz, „O szpiegach, szpiegostwie i polskim kontrwywiadzie”, Analizy Katedry Bezpieczeństwa Narodowego Uniwersytetu Jagiellońskiego 2023, t. 12, nr 13.
18. Nyzio, Arkadiusz, „Disposable Spies: A Proposal for a Model”, Security Journal 2025, t. 38, DOI: 10.1057/s41284-025-00503-2.
19. Bukowski, Maciej Filip, Agenci chaosu. Ukryta kampania przeciwko Zachodowi. Wojna kognitywna i ofensywne operacje rosyjskich oraz białoruskich służb specjalnych, Warszawa: Fundacja im. Kazimierza Pułaskiego, 2025.

Materiały źródłowe
Dokumenty polskie
1. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Departament Bezpieczeństwa Narodowego, Zwalczanie zagrożeń wywiadowczych przeciwko Polsce. Raport za lata 2016–2023, Warszawa 2023.
2. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego 2024–2025. Wybrane aktywności.
3. strony internetowe: abw.gov.pl, Prokuratura Krajowa: https://www.gov.pl/web/prokuratura-krajowa/aktualnosci
Raporty służb partnerskich
1. Bezpečnostní informační služba, Annual Report of the Security Information Service for 2024
2. Kaitsepolitseiamet, Annual Reviews. Dostęp: archiwum raportów KAPO.
3. Valstybės saugumo departamentas oraz Antrasis operatyvinių tarnybų departamentas, National Threat Assessment.
Dostęp: archiwum raportów VSD/AOTD.
4. Suojelupoliisi, National Security Overview. Dostęp: raporty SUPO.
5. Säkerhetspolisen, The Swedish Security Service — situational assessment / yearbook. Dostęp: publikacje Säpo.
6. Politiets sikkerhetstjeneste, National Threat Assessment.
Dostęp: raporty PST.

Literatura uzupełniająca:
Służby specjalne i system bezpieczeństwa państwa
1. Zalewski, Sławomir, Służby specjalne w państwie demokratycznym, Warszawa: Akademia Obrony Narodowej, 2005.
Podstawowe opracowanie dotyczące roli służb specjalnych w demokratycznym państwie prawa, ich funkcji, kompetencji i systemu kontroli.
2. Laskowski, Dariusz, Polskie służby specjalne, Poznań: Grupa Wydawnicza FNCE, 2017.
Publikacja dotycząca pojęcia służb specjalnych, ich zadań, organizacji i zasad działania w polskim systemie bezpieczeństwa.
3. Bożek, Mirosław; Czuryk, Małgorzata; Karpiuk, Mirosław; Kostrubiec, Jarosław, Służby specjalne w strukturze władz publicznych. Zagadnienia prawnoustrojowe, Warszawa: Wolters Kluwer, 2014.
Monografia pozwalająca omówić podstawy ustrojowe i prawne funkcjonowania służb specjalnych.
4. Larecki, Jan H., Wielki leksykon służb specjalnych świata, Warszawa: Książka i Wiedza, 2017.
Pozycja pomocnicza do wyjaśniania terminologii związanej z wywiadem, kontrwywiadem, agenturą, pośrednikami wywiadowczymi oraz strukturami służb specjalnych.
5. Swoboda, Piotr, Wywiad i kontrwywiad w Polsce w procesie przemian systemowych 1989–2007, Kraków: Avalon, 2016.
Publikacja przedstawiająca przemiany polskiego wywiadu i kontrwywiadu po 1989 r.

W cyklu 2026:

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 490-MS1-2PF18 w USOSweb