Wybrane zagadnienia z historii filozofii 520-KS1-1WHS

Celem jest nauczenie uważnej lektury tekstu filozoficznego i porównywania odpowiedzi na pytanie o dobre życie z uwzględnieniem ich historycznego kontekstu. Studenci rozpoznają argumenty, odróżniają dobro moralne od szczęścia i pomyślności oraz sprawdzają, jak przyjęta koncepcja człowieka wpływa na rozumienie relacji, edukacji i kultury.
Perspektywa feministyczna i koncepcja zdolności pozwalają zbadać społeczne warunki wyboru oraz podział możliwości dobrego życia. Analiza Arendt i Nussbaum otwiera pytanie o znaczenie kultury bez założenia, że kontakt ze sztuką automatycznie prowadzi do moralnej poprawy.
Program przechodzi od antycznych pytań o miłość, przyjaźń i utratę do nowożytnego pojęcia autonomii, feministycznej krytyki warunków wyboru oraz współczesnych sporów o kulturę. Kolejne stanowiska są porównywane bez sprowadzania ich do jednej odpowiedzi lub prostego następstwa coraz lepszych rozwiązań.
Obie grupy konwersatoryjne realizują wspólny program i są oceniane według tych samych zasad. Lektury obejmują fragmenty wskazywane przed danym spotkaniem; nie ma obowiązku czytania wszystkich pozycji bibliograficznych w całości. Materiały audiowizualne są dobierane do konkretnych problemów i omawiane po polsku.

1. Platon, "Uczta"
2. Platon, "Fajdros"
3. Arystoteles, "Polityka"
4. Arystoteles, "Etyka Nikomachejska"
5. Św. Augustyn, "Wyznania"
6. Pseudo-Dionizy Aeropagita, "Hierarchia niebiańska"
6. Kartezjusz, "Medytacje"
7.Robert A. Goldwin, „John Locke”; w: “Historia Filosofii Politycznej” Leo Strauss, Joseph Cropsey
8. Allan Bloom, “Jean Jacques Rousseau”; w: “Historia Filozofii Politycznej”, Leo Strauss
9. Immanuel Kant, "Czym jest Oświecenie?"
10. Martha C. Nussbaum, W trosce o człowieczeństwo: Klasyczna obrona
11. Hannah Arendt, Eichmann w Jerozolimie

Literatura Uzupełniająca:

Szyszkowska Maria, Dzieje filozofii, Białystok 2009.
Russel Bertrand, Dzieje filozofii Zachodu i jej związki z rzeczywistością polityczno-społeczną od czasów najdawniejszych do dnia dzisiejszego, przeł. Tadeusz Baszniak, Adam Lipszyc i Michał
Szczubiałka, Warszawa 2000.
Tatarkiewicz Władysław, Historia filozofii, T. 1: Filozofia starożytna i średniowieczna, Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa 1997.
Tatarkiewicz Władysław, Historia filozofii, T. 2: Filozofia nowożytna do roku 1830, Wydaw. Naukowe PWN , Warszawa 1997.
Tatarkiewicz Władysław, Historia filozofii, T. 3: Filozofia XIX wieku i współczesna, Wydaw. Naukowe PWN

1. Platon, "Uczta"
2. Platon, "Fajdros"
3. Arystoteles, "Polityka"
4. Arystoteles, "Etyka Nikomachejska"
5. Św. Augustyn, "Wyznania"
6. Pseudo-Dionizy Aeropagita, "Hierarchia niebiańska"
6. Kartezjusz, "Medytacje"
7.Robert A. Goldwin, „John Locke”; w: “Historia Filosofii Politycznej” Leo Strauss, Joseph Cropsey
8. Allan Bloom, “Jean Jacques Rousseau”; w: “Historia Filozofii Politycznej”, Leo Strauss
9. Immanuel Kant, "Czym jest Oświecenie?"
10. Martha C. Nussbaum, W trosce o człowieczeństwo: Klasyczna obrona
11. Hannah Arendt, Eichmann w Jerozolimie

Literatura Uzupełniająca:

Szyszkowska Maria, Dzieje filozofii, Białystok 2009.
Russel Bertrand, Dzieje filozofii Zachodu i jej związki z rzeczywistością polityczno-społeczną od czasów najdawniejszych do dnia dzisiejszego, przeł. Tadeusz Baszniak, Adam Lipszyc i Michał
Szczubiałka, Warszawa 2000.
Tatarkiewicz Władysław, Historia filozofii, T. 1: Filozofia starożytna i średniowieczna, Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa 1997.
Tatarkiewicz Władysław, Historia filozofii, T. 2: Filozofia nowożytna do roku 1830, Wydaw. Naukowe PWN , Warszawa 1997.
Tatarkiewicz Władysław, Historia filozofii, T. 3: Filozofia XIX wieku i współczesna, Wydaw. Naukowe PWN

Obowiązują wyłącznie fragmenty wskazane przed danym spotkaniem. Podane wydania identyfikują teksty; dopuszczalne są inne uzgodnione polskie wydania z zachowaniem oznaczeń ksiąg, rozdziałów i ustępów. Lista nie oznacza obowiązku przeczytania całych książek.

Lektury podstawowe:

Platon. Uczta, przeł. Władysław Witwicki.
Na 26 października: mowa Arystofanesa, rozdziały XIV–XVI; końcowa część rozmowy z Diotymą, XXVIII–XXIX; wejście i wystąpienie Alkibiadesa wraz z reakcją Sokratesa, XXX–XXXVIII. Numeracja według wydania Wolnych Lektur dotyczy samego dialogu.
Arystoteles. Etyka nikomachejska, przeł. Daniela Gromska.
Księga VIII, rozdz. 1–4, oraz IX, rozdz. 9, w wybranych fragmentach. Pytanie o przyjaźń i samowystarczalność.
Marek Aureliusz. Rozmyślania, polski przekład wskazany do zajęć.
Księga II, ustępy 1, 11 i 17; ewentualnie VIII, 47 jako krótki fragment porównawczy.
Immanuel Kant. Odpowiedź na pytanie czym jest Oświecenie, w polskim przekładzie; Uzasadnienie metafizyki moralności, przeł. Mścisław Wartenberg.
Krótki esej o oświeceniu oraz wybrane akapity Uzasadnienia dotyczące człowieczeństwa jako celu i autonomii woli.
Hannah Arendt. Kondycja ludzka, przeł. Anna Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2011.
Rozdział V, zwłaszcza §§ 24–26, w wybranych fragmentach.
Hannah Arendt. O kryzysie w kulturze i jego społecznej oraz politycznej doniosłości, w: Między czasem minionym a przyszłym. Osiem ćwiczeń z myśli politycznej, przeł. Mieczysław Godyń i Wojciech Madej, Aletheia, Warszawa 2011.
Wybrane fragmenty części I i II eseju.
Martha C. Nussbaum. W trosce o człowieczeństwo. Klasyczna obrona reformy kształcenia ogólnego, przeł. Astrid Męczkowska, Wydawnictwo Naukowe DSWE TWP, Wrocław 2008.
Wybrane fragmenty rozdziałów o samodzielnym namyśle, wyobraźni narracyjnej i studiach nad kobietami.
Martha C. Nussbaum. Nie dla zysku. Dlaczego demokracja potrzebuje humanistów, przeł. Łukasz Pawłowski, Fundacja Kultura Liberalna, Warszawa 2016.
Wybrane fragmenty rozdziałów I, IV i VI. Współczesny kontekst pytań o kulturę i edukację.
Koncepcja zdolności oraz problem preferencji adaptacyjnych zostaną wprowadzone po polsku na podstawie prac Nussbaum wymienionych w bibliografii uzupełniającej. Szczegółowy zakres krótkich materiałów do tej części zostanie podany przed zajęciami; nie jest wymagane czytanie całych anglojęzycznych książek.

Lektury uzupełniające

Bibliografia służy wyborowi dalszej lektury i przygotowaniu prezentacji. Komentarze wskazują zastosowanie pozycji w kursie. Teksty anglojęzyczne i bardziej specjalistyczne są propozycją dla osób zainteresowanych oraz zapleczem prowadzącej.
Dobre życie kruchość i filozofia jako sposób życia
Hadot, Pierre. Czym jest filozofia starożytna? Przeł. Piotr Domański. Warszawa: Aletheia, 2018. Do wyboru: fragment o wybranej szkole filozoficznej; pokazuje związek filozofowania ze sposobem życia bez sprowadzania tekstów do zestawu porad.
Hadot, Pierre. Ćwiczenia duchowe i filozofia starożytna. Przeł. Piotr Domański i Wanda Klenczon. Warszawa: Aletheia, 2019. Do wyboru, zwłaszcza dla prowadzącej: filozofia jako praktyka uwagi, lektury i przemiany spojrzenia; nie stanowi dodatkowej lektury wymaganej od całej grupy.
Hadot, Pierre. Twierdza wewnętrzna. Wprowadzenie do Rozmyślań Marka Aureliusza. Przeł. Piotr Domański. Warszawa: Aletheia, 2023. Zaplecze interpretacyjne do jednego spotkania o Marku Aureliuszu; pomaga czytać jego ćwiczenia w kontekście stoicyzmu, a nie współczesnego poradnictwa.
Nussbaum, Martha C. The Fragility of Goodness: Luck and Ethics in Greek Tragedy and Philosophy. Revised edition. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. Przede wszystkim zaplecze prowadzącej do Platona, Arystotelesa i dóbr zależnych od relacji oraz losu; nie jest lekturą obowiązkową studentów.
Nussbaum, Martha C. The Therapy of Desire: Theory and Practice in Hellenistic Ethics. Princeton: Princeton University Press, 1994. Zaplecze prowadzącej lub lektura dla zainteresowanych: filozoficzna terapia pragnień i emocji, jej obietnice oraz ograniczenia.
Annas, Julia. Intelligent Virtue. Oxford: Oxford University Press, 2011. Uzupełnienie do Arystotelesa: uczenie się cnoty jako rozwijanie praktycznego rozumienia; do wyboru krótki fragment.
Autonomia samodzielność i społeczne warunki działania
Taylor, Charles. The Ethics of Authenticity. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992. Do wyboru fragment: autentyczność, dialogiczność i znaczenie; kontrapunkt dla utożsamiania samodzielności z dowolnością wyboru.
Mackenzie, Catriona, i Natalie Stoljar, red. Relational Autonomy: Feminist Perspectives on Autonomy, Agency, and the Social Self. Oxford: Oxford University Press, 2000. Zaplecze prowadzącej lub lektura dla zainteresowanych: społeczne warunki autonomii, zaufanie do siebie i kształtowanie zdolności działania; można wybrać wprowadzenie.
Feminizm zależność i etyka troski
de Beauvoir, Simone. Druga płeć. Przeł. Gabriela Mycielska i Maria Leśniewska. Wyd. 5. Warszawa: Czarna Owca, 2024. Do wyboru krótki fragment wstępu lub zakończenia: stawanie się kobietą, sytuacja i możliwość prowadzenia własnego życia; bez obowiązku lektury całego tomu.
hooks, bell. Teoria feministyczna. Od marginesu do centrum. Przeł. Ewa Majewska. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2022. Do wyboru fragment: różnice klasowe i rasowe w doświadczeniu kobiet oraz krytyka jednego, domyślnego podmiotu emancypacji.
Gilligan, Carol. Innym głosem. Teoria psychologiczna a rozwój kobiet. Przeł. Barbara Szelewa. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2015. Do wyboru fragment: relacje, odpowiedzialność i głos w rozumowaniu moralnym; wymaga krytycznej rozmowy o tym, czy troska ma być przypisywana jednej płci.
Held, Virginia. The Ethics of Care: Personal, Political, and Global. Oxford: Oxford University Press, 2006. Zaplecze prowadzącej lub lektura dla zainteresowanych: troska jako stanowisko etyczne, relacja do sprawiedliwości oraz wymiar publiczny opieki.
Tronto, Joan C. Caring Democracy: Markets, Equality, and Justice. New York: New York University Press, 2013. Uzupełnienie problemu prywatne–publiczne: podział odpowiedzialności za troskę i warunki uczestnictwa w demokracji; do wyboru fragment.
Kittay, Eva Feder. Love’s Labor: Essays on Women, Equality and Dependency. 2nd edition. New York: Routledge, 2019. Zaplecze prowadzącej: zależność, praca opiekuńcza i równość; pomaga uniknąć idealizowania autonomii oraz niewidoczności opiekunów.
Arendt działanie i tożsamość narracyjna
Arendt, Hannah. Życie umysłu. Przeł. Hanna Buczyńska-Garewicz, Robert Piłat i Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia, 2016. Do wyboru fragment części Myślenie: relacja myślenia do sensu i życia; uzupełnienie, a nie kolejny obowiązkowy blok programu.
Ricœur, Paul. O sobie samym jako innym. Przeł. Bogdan Chełstowski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2018. Zaplecze prowadzącej lub lektura dla zainteresowanych: tożsamość narracyjna oraz dobre życie z innymi w sprawiedliwych instytucjach; do wyboru odpowiedni fragment.
Cavarero, Adriana. Relating Narratives: Storytelling and Selfhood. Translated by Paul A. Kottman. London–New York: Routledge, 2000. Do wyboru: narracja i ujawnianie niepowtarzalnego „kto” w rozmowie z Arendt; rozwinięcie pytania o tożsamość i cudzą perspektywę.
Benhabib, Seyla. The Reluctant Modernism of Hannah Arendt. Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2003. Zaplecze prowadzącej: krytyczne odczytanie rozróżnień Arendt, sfery publicznej i problemu sądzenia; pomaga nie traktować tych rozróżnień jako bezdyskusyjnych.
Kultura doświadczenie sztuki i humanistyka
Gadamer, Hans-Georg. Aktualność piękna. Sztuka jako gra, symbol i święto. Przeł. Krystyna Krzemieniowa. Warszawa: Oficyna Naukowa, 1993. Do wyboru fragment: uczestnictwo w dziele i wspólnotowy wymiar doświadczenia sztuki; partner do eseju Arendt o kulturze.
Sontag, Susan. Przeciw interpretacji i inne eseje. Przeł. Małgorzata Pasicka, Anna Skucińska i Dariusz Żukowski. Wyd. 3. Kraków: Karakter, 2023. Do wyboru esej tytułowy lub O stylu: krytyczny sprawdzian redukowania sztuki do przesłania, użyteczności lub gotowej interpretacji.
Dewey, John. Art as Experience. New York: Perigee, 2005 [pierwodruk 1934]. Do wyboru fragment: ciągłość doświadczenia sztuki i życia; odmienna perspektywa wobec oddzielania kultury od codzienności.
Collini, Stefan. What Are Universities For? London: Penguin, 2012. Do wyboru fragment: publiczne uzasadnienia uniwersytetu i ograniczenia oceniania humanistyki wyłącznie według efektów ekonomicznych.
Zdolności ludzkie sprawiedliwość i wyobraźnia
Nussbaum, Martha C. Women and Human Development: The Capabilities Approach. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. Zaplecze prowadzącej lub lektura dla zainteresowanych: feministyczny kontekst podejścia zdolnościowego i rozróżnienie formalnych praw od rzeczywistych możliwości życia.
Robeyns, Ingrid. Wellbeing, Freedom and Social Justice: The Capability Approach Re-Examined. Cambridge: Open Book Publishers, 2017. Do wyboru fragment; książka w otwartym dostępie porządkuje różnicę między możliwościami, funkcjonowaniem i zasobami, bez traktowania podejścia zdolnościowego jako jednego planu życia.
Sen, Amartya. The Idea of Justice. Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press, 2009. Zaplecze prowadzącej lub lektura dla zainteresowanych: pluralizm, rzeczywiste możliwości i usuwanie konkretnych niesprawiedliwości; kontrapunkt dla utożsamiania podejścia Sena z listą Nussbaum.
Nussbaum, Martha C. Poetic Justice: The Literary Imagination and Public Life. Boston: Beacon Press, 1997 [pierwodruk 1995]. Do wyboru fragment: literacka wyobraźnia w sądzeniu o cudzym życiu i sprawach publicznych; do czytania bez założenia, że sama lektura automatycznie czyni człowieka lepszym.
Nussbaum, Martha C. Creating Capabilities: The Human Development Approach. Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press, 2011. Zaplecze prowadzącej: rozróżnienie zdolności, warunków ich realizacji i funkcjonowania; zwłaszcza rozdział 2.
Nussbaum, Martha C. Love’s Knowledge: Essays on Philosophy and Literature. New York–Oxford: Oxford University Press, 1990. Zaplecze prowadzącej lub lektura do wyboru: relacja formy literackiej, emocji i praktycznego rozumowania.
Lisowska, Urszula. Wyobraźnia, sztuka, sprawiedliwość. Marthy Nussbaum koncepcja zdolności jako podstawa egalitarnego liberalizmu. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2017. Polskojęzyczne opracowanie do wyboru: związki zdolności, wyobraźni i sprawiedliwości; pomocne w drugiej części kursu.
Materiały audiowizualne
Poniższa lista jest zasobem do wyboru. Prowadząca wskazuje krótkie fragmenty odpowiednie do tematu spotkania; nie obowiązuje oglądanie wszystkich nagrań w całości. Film fabularny Hannah Arendt jest propozycją wyłącznie dla chętnych. Oglądanie całego filmu nie jest warunkiem zaliczenia ani przygotowania do prezentacji.
Materiały obcojęzyczne są omawiane po polsku. Wybrany fragment służy analizie problemu i porównaniu z tekstem filozoficznym; przed jego wykorzystaniem sprawdzana jest dostępność nagrania i odpowiedniej wersji językowej.
Arendt i działanie
Hannah Arendt w rozmowie z Günterem Gausem, Zur Person, 1964. Wybrane fragmenty o rozumieniu, mowie i działaniu wobec innych. Kontekst do Kondycji ludzkiej; możliwy także powrót do otwierającej rozmowę kwestii płci i samodzielności.
Nagranie rozmowy na YouTube:
https://www.youtube.com/watch?v=dVSRJC4KAiE
Oficjalny transkrypt rbb:
https://www.rbb-online.de/zurperson/interview_archiv/arendt_hannah.html
Zdolności oraz znaczenie sztuki i kultury
Martha C. Nussbaum, Creating Capabilities: The Human Development Approach, University of Chicago Law School, 2010. Wybrane wypowiedzi o rzeczywistych możliwościach życia.
Nagranie na stronie University of Chicago:
https://www.law.uchicago.edu/recordings/martha-nussbaum-creating-capabilities-human-development-approach
Martha C. Nussbaum w rozmowie z Tommim Laitiem, Capabilities Approach and the Role of Public Services, Helsinki, 2016. Wybrane wypowiedzi o dobrym życiu, usługach publicznych, sztuce i kulturze.
Nagranie rozmowy na YouTube:
https://www.youtube.com/watch?v=nBqfiPMIIBQ
Stoicyzm
The Philosophy of Stoicism, opracowanie Massimo Pigliucci, TED-Ed. Krótka animacja do krytycznego zestawienia z Rozmyślaniami Marka Aureliusza; materiał pomocniczy do wyboru.
Animacja TED-Ed:
https://ed.ted.com/lessons/the-philosophy-of-stoicism-massimo-pigliucci
Film dla zainteresowanych
Hannah Arendt, reż. Margarethe von Trotta, 2012. Film fabularny skupiony na procesie Eichmanna i sporze wokół książki Arendt. Stanowi osobną interpretację filmową, którą można zestawić z tekstami i źródłami.
Informacje o filmie i polskiej wersji napisów:
https://www.nowehoryzonty.pl/vod/hannah-arendt